Symbat

Бүгiн әдеттегiдей таңға тұрып, шәйiмдi iшiп, университетке беттедiм. Мамырдың жайма-шуақ күндерiнiң бiрi. Көшеде еш өзгерiссiз дағдылы көрiнiс. Жұма болғандықтан университетте тыныштық, студенттердiң көбiсi кiтапханаға жиналған. Емтихандар уақыты жақындап келедi. Сабақтан шығып е-майлiмдi тексердiм. Онлайнда тiрi жан жоқ. Түскi үзіліске кетсе керек дедiм де қойдым. Күнделiктi тiрлiктердi бiтiрiп үйге қайтым. Үйге келiп бiраз уақыттан кейiн тағы емайлiмдi тексердiм. Онлайнда әлi ешкiм көрiнбейдi. Мыналарға не болған… Бүгiн қай күн өзi? 9. мамыр… Ой бүгiн мейрам екен ғой
Осында жаңа келгенiмде бiр дос қызым сұраған едi, осы Германияда 9. мамырда немiстер қара орамал тағып жүретiн қайғылы күн екен ғoй, coл рас па деп… Жоқ, жалған, ондай түгi де жоқ. Қайғырған ешкiмдi байқамадым. Тiптен жұрттың басымы бүгiн қай күн екенiн де бiлмейдi десем артық кетпес едiм. Аптаның аяғында бұл мереке өзiмнiң де есiмнен шығып кетiптi.
Жалпы екiншi дүниежүзiлiк соғыс немiстердiң жаралы жерi. Ол уақытты өздерi үшiн ұят санайды…Саны аз болса да Гитлердi пiр тұтып, мақтан ететiн неонацистер де бар. Олардың саны бұрынғы ГДРде басымдау болғанымен, неонацистерге қарсыларға қарағанда анағұрлым аз.
Аймақтық газеттiң бiр бұрышына екiауыз сөзбен: “Қызыл алаңдағы әскери шеру Ресейдi 40 млн евроға шығындандырды” деп жазылыпты. Әрине жергiлiктi БАҚта да Ресейдегi шеру жөнiнде айтылады. Бiрақ өз басым радио да тыңдамадым, теледидарғa да уақытым болмады. Немiстер бұл күнi тойламайды да қайғырмайды да…Басқа күндерден еш айырмашылықсыз өтедi…

Aлматыдағы метро биыл дайын болатын көрiнедi. Бұл метроны салу жұмысы 80 жылдардан басталған. Жұмысын тәмамдайтын уақыт та келдi-ау дейм Көшеге автoкөлiк сыймайтын болды

Метро iске қосылғанда төмендегi көрiнiске өз көзiңiзбен куә боларсыз

Суреттердi skyscrapercity.com сайтынан алдым

Ал жобасы осы жерде

Мінсіз жан жоқ екені бәрімізге мәлім ғой, бірақ пенде болған соң, осындай айдай сұлу қыздарды жарнамалардан көріп, еліктеу болып тұрады Сондықтан, жарнама бетіндегі сұлу қыздар қайдан, қалай пайда болатынын біліп жүрген де жақсы

Nobody is perfect…

Велосипедтің шығу тарихы мен ойлап шығарған адамы нақты белгілі емес. Ең ықтимал болжам ретінде неміс бароны Карл Дрездің(Karl Drais) есімі аталады. К. Дрез өз машинасын 1817ж. ойлап тауып, патентін алған. Бұл көлік адамның жерді аяғымен итеру арқылы қозғалған. (Қазақы уикипедия)

XIX ғасыр стилiндегi «пенни-фартинг» велосипедi

Дрезина

Париждiң көшелерiндегi “ақылы” велосипедтер

www.uni-oldenburg.de

Велосипед: француз тілінде vèlocipedé, латыншадан veloх= тез, peс=аяқ болып аударылады. Қазақша баламасы жоқ, орысшадан өз тілімізге икемдеп белесебет дейміз. Кей әдебиетте шайтанарба деп те аталған.

Бұл екі дөңгелекті көлікті ойлап табуға 1816/17 жылғы аштық себеп болған екен. Жүк пен адамды тасымалдайтын жылқы малының “қарлы жаздан” аман қалмауы, Карл Дрезді белесебетті ойлап табуына түрткі болады.

Кейбір деректерге жүгінсек велосипедтің пайда болған уақыты біздің эрамыздан 4000 жыл бұрын дейді. Тағы бір деректер белесебеттің көрінісі Леонардо Да Винчидің 1495 жылдардағы эскиздерінен табылғанын баяндайды. Бірақ бұл деректер осы күнге дейін дәлелдебеген.

Дрезина сөзі осы Дрездің велосипедті ойлап тапқанынан кейін пайда болған сөз екен. Бұл сөзді оқып, балалық шағым есіме түсті. Темір жол бекетінде туып өскендіктен, бала кезімізде талай дрезинаға мініп алып, “кәсетілуші ” едік
Белесебет басқа көлік түрінің техникалық негізін қалаушы ретінде маңызды рөл ойнаған. Олардың қатарына автокөлік пен ұшақ жатады. Бүгінгі таңдағы Опель, Шкода, Ровер, Моррис Мотор Компани сияқты ірі автомобиль концерндері, сонымен қатар авиаконструктор, ағайынды Райт та алғашқы кәсібін белесебеттен бастаған екен.
Бұл ғажап көлік әйел қауымының “эмансипациялану процессіне” де үлес қосқан көрінеді Велосипедтің арқасында 1890 жылдары шаровар (шығыста киетін кең шалбар) кию сәнге айналыпты-мыс. Оған қоса көрші ауылдармен қатынас жақсарып, ауылара қыз-алысып, қыз-берісу жиіленіп, қaн тазаруына алғышарт болыпты-мыс. Бұл көліктің тарихына үңілсек, көптеген өзгерістерді көруге болады. Автокөліктің дүрілдеген дәуірінде сәннен қалып қойған да жайы бар. Қазіргі “экология проблемасы” күн тәртібінде тұрған шақта, белесебет те биоэтанoлдай, қоршаған ортаны ластауға қарсы қолдануға болатын шаралардың бірі. Бүгін Дания Европаның “белесебетті ” елі болып саналады. Оның артынша Голландия, Бельгия, Германия “белсебет тепкіштердің” алдыңғы қатарында. Амстердам өзін “вело-астана” деп санайды. Париж де осы қаланы үлгі етпек. Жақында барып қайтқанымда, “вело-астана” болуға ниеттенген бірінші қадамдарына куәгер болдым. Көшелерінде 100 м сайын белсебет бекетіне кезігесіз. Визакард болса, ақысын төлеп, мініп кете бересіз. Метроға қарағанда әлдеқайда арзан Голландия шекарасында орналасқандықтан, Ольденбург таусыз-дөңсіз жазық даладай. Мұнда екiнің бірі белсeбетпен жүреді: кішкентайынан қартына дейін. Оларға арналған қуықтай жолы мен сүйкімді бағдаршамы бар Университетте “Autofreier Tag”, яғни “автокөліксіз күн” деген акциялар өткізілiп тұрады. Ол күні студенттер сабаққа автокөліксіз келеді. Кейде осы шараның арты университеттің жанындағы автокөліктерді бояп тастаумен аяқтаулы да ықтимал, өйткені студенттердің арасында “велофанаттар” да бар Германияда велосипедтiң зaңды түрде екi тежегiшi, жарықшамы, қоңырауы болуы тиiс. Бұл жабдықтары болмаса полицай ағалар айыпақы талап етедi. Жаңа сатып алынған бұйымды сол полицай кеңсесiне барып тiркеуден өткiзу лазым. 3 жылдан берi менiң көлiгiм де серiгiм де осы белсебетiм Қайда барсам да жанымнан қалмайды “Белесебет тепкiштер” Азиямыз да да баршылық. Бiрақ бұл елдерде қоршаған ортаны ластауға қарсы күресудiң нышанына қарағанда, қалтаның жұқалығынан туған мәжбүрлiк басымдау. Алматығa келген сайын неге осы бiз белсебет теппейдi екенбiз деген ойлар келедi. Қаладағы қара түтiн де жұқаратын едi, көшедегi тығын да, сонымен қатар жол апаты да сирейтiн едi. Жоны жүқа студенттерiмiзге жолақы жағынан жеңiлдiк болар едi. Ал денсаулық зор байлық, оны баптап сақтауға әркiмнiң арнайы уақыты бола бермейдi. Осы уәжден бiз де бiр күндерi белесебед тебуге бел буамыз ба? Кiм бiлсiн, мүмкiн бiр күндердiң күнiнде, Алматымыздың көшелерiндегi бiтпейтiн құрылыс жұмыстары осы белесебетке арналған жолды соғып жатқанының куәгерi болмауымызға кiм кепiл !?

Өлеңді жазған: М. Мақатаев

-Құс боп ұшып жоғалсам, не етер едің?
-Сені іздеумен мәңгілік өтер едім
-Отқа түсіп өртенсем не етер едің?
-Күл боп бірге соңыңнан кетер едім
-Бұлдырасам сағымдай не етер едің?
-Жел боп қуып ақыры жетер едім
-Қайғы әкелсем басыңа не етер едің?
-Қойшы сәулем бәрін де көтеремін!

Неге екенiн бiлмедiм, осы өлең жолдарын жақсы көрем. Сүйгенiме осы өлеңдi арнар едiм…

Махаббаттың құдiретiне бағынбаған жан жоқ болар бұл дүниеде…

Ұзақ уақыт бойы (социология пәнiнен оқығалы бер ) Mахаббат aдамзаттың ойлап тапқан ермегi деген пiкiрдi ұстандым. Ал бүгiнгi көзқарасым басқаша: Махаббат бар, болған, болады да…

Махаббат деген не?

- Дәрiгерлер: Магнит-резонансты томографияфаға түсiргенде, мидың белгiлi бiр аймақтарындағы күңгірт сары жане сарғылт тс.
- Нейробиологтер: Ағзадағы көтерiңкi адреналин
- Психолгтар: Өткiншi ессiздiктiң нышаны. (Ағзаның Допамин, Норадреналин, Серотонин бөлуi)
- Ақындар: Мастану, ес ауысу, толқу. Адамды бақытқада кенелтедi, бақытсыз да ете алады, өркөкірек те кешiрiмдi…
- Философтар: Бiр-бiрiне жан-тәнiмен берiлгендiк, әрекет. (Платон)
Сені сүйем әлемнің басқа тілдерінде:

English - I love you
Afrikaans - Ek het jou lief
Albanian - Te dua
Arabic - Ana behibak (to male)
Arabic - Ana behibek (to female)
Armenian - Yes kez sirumen
Bambara - M’bi fe
Bangla - Aamee tuma ke bhalo aashi
Belarusian - Ya tabe kahayu
Bisaya - Nahigugma ako kanimo
Bulgarian - Obicham te
Cambodian - Soro lahn nhee ah Cantonese
Chinese - Ngo oiy ney a
Catalan - T’estimo
Cheyenne - Ne mohotatse
Chichewa - Ndimakukonda
Corsican - Ti tengu caru (to male)
Creol - Mi aime jou
Croatian - Volim te
Czech - Miluji te
Danish - Jeg Elsker Dig
Dutch - Ik hou van jou
Esperanto - Mi amas vin
Estonian - Ma armastan sind
Ethiopian - Afgreki’
Faroese - Eg elski teg
Farsi - Doset daram
Filipino - Mahal kita
Finnish - Mina rakastan sinua
French - Je t’aime, Je t’adore
Gaelic - Ta gra agam ort
Georgian - Mikvarhar
German - Ich liebe dich
Greek - S’agapo
Gujarati - Hoo thunay prem karoo choo
Hiligaynon - Palangga ko ikaw
Hawaiian - Aloha wau ia oi
Hebrew - Ani ohev otah (to female)
Hebrew - Ani ohev et otha (to male)
Hiligaynon - Guina higugma ko ikaw
Hindi - Hum Tumhe Pyar Karte hae
Hmong - Kuv hlub koj
Hopi - Nu’ umi unangwa’ta
Hungarian - Szeretlek
Icelandic - Eg elska tig
Ilonggo - Palangga ko ikaw
Indonesian - Saya cinta padamu
Inuit - Negligevapse
Irish - Taim i’ ngra leat
Italian - Ti amo
Japanese - Aishiteru
Kannada - Naanu ninna preetisuttene
Kapampangan - Kaluguran daka

Kazakh - Мен сенi сүйем

Kiswahili - Nakupenda
Konkani - Tu magel moga cho
Korean - Sarang Heyo
Latin - Te amo
Latvian - Es tevi miilu
Lebanese - Bahibak
Lithuanian - Tave myliu
Malay - Saya cintakan mu / Aku cinta padamu
Malayalam - Njan Ninne Premikunnu Mandarin
Chinese - Wo ai ni
Marathi - Me tula prem karto
Mohawk - Kanbhik
Moroccan - Ana moajaba bik
Nahuatl - Ni mits neki
Navaho - Ayor anosh’ni
Norwegian - Jeg Elsker Deg
Pandacan - Syota na kita!!
Pangasinan - Inaru Taka
Papiamento - Mi ta stimabo
Persian - Doo-set daaram Pig
Latin - Iay ovlay ouyay
Polish - Kocham Ciebie
Portuguese - Eu te amo
Romanian - Te ubesk
Russian - Ya tebya liubliu
Scot Gaelic - Tha gra\dh agam ort
Serbian - Volim te
Setswana - Ke a go rata
Sign Language - ,\,,/ (represents position of fingers when signing’I Love You’)
Sindhi - Maa tokhe pyar kendo ahyan
Sioux - Techihhila
Slovak - Lu`bim ta
Slovenian - Ljubim te
Spanish - Te quiero / Te amo
Swahili - Ninapenda wewe
Swedish - Jag alskar dig
Swiss- German - Ich lieb Di
Tagalog - Mahal kita
Taiwanese - Wa ga ei li
Tahitian - Ua Here Vau Ia Oe
Tamil - Nan unnai kathalikaraen
Telugu - Nenu ninnu premistunnanu
Thai - Chan rak khun (to male)
Thai - Phom rak khun (to female)
Turkish - Seni seviyorum
Ukrainian - Ya tebe kahayu
Urdu - mai aap say pyaar karta hoo
Vietnamese - Anh ye^u em (to female)
Vietnamese - Em ye^u anh (to male)
Welsh - ‘Rwy’n dy garu
Yiddish - Ikh hob dikh
Yoruba - Mo ni fe

Zulu - Mena tanda wena

Екiнiң бiрi сүйем деп айтпақ түгiлi, сүю деген сезiмнiң не екенiн, не сүйiктi болудың қадiрiн бiле бермейдi… Бәрiңiзге мөлдiр махаббат тiлеймiн

Алманияға келгелі қазақ студенттері ұйымдастырған отырыс-мейрамдарға қатыспаппын. Былтыр президент деген Қарақат пен Қыдырәліні, оған қоса Ұлытау тобын ертіп келіпті. Одан да құр қалдым. Елдің барлығы жанталасып сабақтан сұранып жүргенде, менің беймарал жүрген жайым бар. Мүмкін көп студенттер Болашақ бағдарламасымен келгендіктен болар, бәрі бір-бірін танитындай көрінетін. Өзімді бөтен қозыдай сезінгім келмейтін Біздің университетте мен білетін 5 қыз осы бағдарламаның степендияттары. Аллаһ бұйырса oлap биыл ат басын елге тартады.
Сонымен биыл Наурыз мейрамын дәл мен оқитын университетте ұйымдастырса бола ма… Күтпеген жерден виртуалды түрде танитын, неміс жеріндегі біраз студенттермен кездестік. Келсем университеттің алдында көк жалауды желбіретіп, аппақ киіз үйді құрып та үгеріпті. Қазақ диаспорасы да көмегін аямапты.
Барлық студенттер келе алмаса да, кездесу жақсы өтті. Қазақ жүрген жерде домбыра қалсын ба!? Ән де айтылды, күй де шертілді, Қамажай биі де биленді. Немістерге қыз қуу мен қыз ұзату да көрсетілді. Қазақтың дастарханы да молынан жайылды. Наурыз көжеден дәм татып, мұндағы дефицит жылқының еті де желінді. Елшіміздің үлкен басын кішірейтіп, студенттердің шақыруын қабыл алып, мейрамға бас сұғып кеткені ұнады. Оған қоса қазақшасы судай екен! Алманиядағы қазақтардың лауазымды өкілі ана-тілін баптайтындардың қатарынан екені қуантты.
Кешке жастар қалып, би кеші болды. Сөйтіп “жерлес отандастарымды” көріп көзайым болдым

Алматыда біраз уақыт тұрсам да Шарын шатқалында болмаппын. Туған сіңлім тұрмыс құрып, тойға 8 наурыз қарсаңында жол тарттым. Алматының көктемін көрмегелі 3-4 жыл болыпты. Алманияның жаңбырлы көктеміне үйреніп қалғандықтан ба білмедім, басқаша әсерде болдым. Көшеге шықсам гүлі де гүлдеп, қызы да гүлдеп, бәрі құлпырып кетіпті. Күн жарқырап тұр. Көше толған жастар. Көбісі студенттер болса керек..
Той жақсы өтті. Мейрамды да өткізіп, тойды да өткізіп, туған күнді де өткізіп қайта ұшар уақытқа бір күн қалғaн. Алматыға келсем, Көңілашар Шарын шатқалына баруды ұйымдастырыпты. Керекинфо сайтынан танысқан қыздардың басы қосылып, жеті қыз болып жолға шықтық. Алматыдан шыққаннан жол бойы сапарсерігіміз жолаушыларға тарихтан мәлімет берді. Бір өкініштісі тек орыс тілінде баяндады. Мен Шарынды ары кетсе 1,5 сағаттық жер екен деп ойлап жүргем. Сөйтсем 3 сағаттан аса жүретін жер екен. Ертесі таңғы сағат 5:00 де әуежайға қарай шығу керек, автобус бұзылса ұшағымнан қалып қоям ба екен деген ойлар да мазалады. Бірақ шүкіршілік, аман-есен барып қайттық. Шатқалды әркім өз көзімен көрмесе, әсемдігін cөзбен де, суретпен де жеткізе алмаймын…..

Шарын шатқалы Шарын өзенінің жағалауында 154 километрдей жерге созылады. АҚШтың Аризонасындағы Гранд Каньонға ұқсайтын Шарын шатқалы еліміздің шығысында Қытай шекарасына жақын жерде орналасқан. Шатқал шамамен 12 млн. жылдар бұрын пайда болған, биіктігі 150-300 метр. Туристердің жиі баратын жері “´Долина замков” екен. (Орысша уикипедия) Шынында да шатқалдың бейнесі қатарынан тізілген қамалдарға ұқсайды. Қолда барда алтынның қадірі жоқ деп, баяғыдан бері қайда жүргем деген ойда қалдым… Туған жердің табиғаты алуан түрлі әр-қилы, сұлу. Сіздер де уақыт болғанда барып қайтыңыздар, өкінбейсіздер! Таза ауа жұтып, қаланың әбігерге тола дағдылы күндерінен демалуға септігі тиеді. Жеңіл көлікпен барған тіптен ыңғайлы, самаурынға шай қойып, қуырдақ не шашлық жасап, тапшан астында тамақтануға болады. Көңілашар шақырмағанда әлі күніге дейін мұндай сұлулықтан хабарсыз жүре берер ме едім Сондықтан осы экскурсияны мүмкін еткен Көңілашарға үлкен рахмет!
Келесі кездескенше….

Дос қызыммен жақында Францияда болып қайттық. Парижге бару тiптен ойымызда болмаған едi. 2-3 күннiң iшiнде шешiм қабылдап сапарға шығып кеттiк. Сессия аяқталып, демалысқа шығып, бос уақыттың табылуы, бiр-бiрiмiздi ұзақ уақыт көрмеуiмiз де, жол-ақының арзан болуы да сапарға шығyымызға себеп болды. Әйтпесе екеуiмiз де Европаға келе сала бiрiншi Парижге барғанбыз.
Бул жолы Paris Beauvais әуежайынан түсiп, қаланың орталығына дейiн автобуспен 1 сағатқа тәмaм уақыт жүрдiк. Бiраз уақыт түнгi Париждi аралап, шаршағандықтан қонақ үйге беттедiк. Мейманхана қызметшiсi паспортымды оқи сала сiрә бiр ескi досын көргендей жүзi күлiмдеп кетiптi. Қазақстан! Қазақстан! Боратты танисыңдар ма?…..
Таң ата қалаға беттедiк. Қaлада өзiмiз сияқты туристер көп, мульти-культи қоғам. Әлемнiң барлық ұлты осында келiп жиналғандай. Түскi ас iшуге бiр кафеге кiре салдык. Бәленiң барi осында басталды. Мен сыртқа шығып келгенiмше дос қызым кофеге тапсырыс берiп койыпты. Даяшы қыз кофенi алып келiп, менен де қалағанымды сұрап жатыр. Бар французшаммен жауап қатып жатырмын. Қанша ағылшынша сөйлесең де французша жауап қататынына қайран қалып мен: француздардын өз тiлiне адалдығы қатты ұнайды дедiм. Дос қызым сұрланып кетiптi: олар кiм екен соншама әлем тiлi ағылшын тiлiне бағынбайтын деп баж ете қалды. Мен де қайтпай: Неге бағынуға мiндет? Француздар өз тiлiн ешқаншан басқа тiлмен лайламайды, бүкiл алем қабылдаған компютер ұғымын олар компютер деп атамайды. Париж туристер қаласы, олар ағылшын тiлiн бiлуi мiндет дейдi досым. Ағылшынша сөйлемесе де туристер толып жур дейм мен, ағылшын тiлiн туристер үшiн өз тiлiнен жоғары қойса, Парижде барлығы ағылшынша былдырлап жүретiн едi ғой. Бiз Лондонға келген жоқпыз, француздар сенiң емес, осында келген сон сен олардың тiлiн, тарихын т.б бiлiп, дайындалып келуiң керек дедiм. Досым да қайтпайды, француздаp өзiн басқадан артық санайды деп. Әлемде қаншама жүздеген тiлдер осы ағылшын сияқты тiлдердiң арқасында жойылып кетiп жатыр, ертен сенiң ана-тiлiңнiн де кезегi келедi дейм. (Оның ана-тiлi ноғай тiлi) Осы сөзiм досыма қатты тидi ғой дейм, сөйлемей қойды Сөйтiп екеуiмiз талай жерге барып қайттық. Бар болғаны кофесiне сүт қатыңыз дегендi даяшы түсiнбесе керек Содан екен француздарды жақтырмай отырғаны. Кафеден екеуiмiз де бұртиып шықтық Бiр қызығы ағылшынға қарағанда немiс тiлiнде жауап берген француздар басым болды. Сонда да барлығы өз тiлiнде жауап бергендi жөн көретiндей көрiндi.  Cөйтiп, ана тiлiн құрметтесең француздаршa құрметте деген ойда қалдым!
ПыСы: Дос қызыммен қайтадан татуласып кеттiк

Алақай сағындырған көктем де келiп алды!!!

“Crocus”

Бақшадағы жабайы гүлдер

“Бәйшешек”

Жаттығу жота бұлшық еті мен іш бұлшық етін қатайтады. Төрт аяқтап (тізерлеп) тұрыңыз. Омыртқа жотаңызды созыңыз. Ішіңізді қатайтып ұстаңыз.

Мысықтың бүрсиюін көзіңізге елестетіңіз. Жотаңызды бірде жоғары, бірде төмен түсіріңіз. Омыртқанызды жоғары көтергенде дем алып, төмен жібергенде деміңізді шығарыңыз.

Жаттығу дене сымбатыңызды жақсартады, жотаңызды және аяқтың артқы бетін қатайтады. Тік тұрып, денеңізді бос ұстаңыз. Төмен иілер алдында басыңызды жоғары созыңыз. Содан соң асықпай басыңызбен төмен қарата сырғанақ қимылмен құлдыраңыз…

…қолыңыз мүмкіндігінше жерге тигенше төмен құлдыраңыз

Аяқ-қол, желке және иықтарыңыз жаттығу барысында босаңқы. Бір қалыпты дем алыңыз, дем шығара, асықпай бастапқы жайғасымға жоғары көтеріліңіз.

Малдас құрып отырыңыз. Омыртқаңызды түзу , иықтарыңызды бос ұстаңыз. Қолыңыз екі жақта. Саусақтарыңыз жерге тиіп тұр. Оң қолыңызбен сол жағыңызға және керісінше ауыңыз.

Кеудеңізді керіп дем алыңыз, дем шығарарда жауырыныңызды төмен тартыңыз. Оң қолыңызды жоғары көтеріп, қайта дем алыңыз. Оң қолыңызды сол жаққа төмен қолтық арасына тартыңыз . Келесіде сол қолыңыз кезекте. Жаттығуды үш жол қайталаңыз.

Созылып біткен соң бастапқы жайғасымға келіп тоқтаңыз. Бір қалыпты дем алуды ұмытпаңыз!